Версия для слабовидящих

Государственный музей изобразительных искусств Республики Ингушетия

 

 

Наш адрес:
Республика Ингушетия,
г. Карабулак,
ул. Джабагиева, 139
Тел/факс:
8(8734) 44-48-56
e-mail:
izori1993@bk.ru
izomuzeum@mail.ru
Почтовый индекс:
386231

Адрес филиала:
Республика Ингушетия,
сельское поселение Джайрахское,
ул. Льянова, 37”а”

 

 

 


 

 

Басарий тамашийна дуне

Вай къам Сибрера цIадийрзача хана, тахан миссел художникаш гIалгIай хургба аьлча, хетаргахьа, саг тешаргвацар. Даурбеков ГIаьзи хиларах доаккхал деш, цун сий деш, цо беча балхá новкъа хургдолча хIамах из лораве гIерташ, хиннаб вай дийша, хьаькъалаш долаш бола нах. Сона хезад Хамхоев Ахьмада, Хаматханова Азас цу хьакъехьа дувцаш. Йоккха говзал йола нах лорабе а беза моллагIча, нийсдала тарлуча вонах. Бе а бац;  художникаш, йоазонхой, иллиалархой уж бале а. Карарча заман чухь, вай мехка  кIезига бац тайп-тайпара начIал йола нах. Царна юкъе а аз къаьстта сий деш, лоархIаш я Даурбекова Iашат. Из хьаяьннай вай къаман культуран юкъе белггалара лар йитача дезалера. Цун воккхагIвола воша Башир массанена вовзаш ва гIалгIай халкъа художник хилар бахьан долаш, йиша Роза чулоацама кIоарга а хоза а берий дувцараш яздеш я, царна дуккхаза кепа йийттай вай республикерча берий журнала оагIонаш тIа.

 

 

Укх наькъа Iашат сона дагайохар ший бахьан долаш да. Карарча бетта 65 шу дуз басарий мотт Iомабаь йолча йиIий. Из яь хиннай 1955-ча шера июль бетта 6-ча дийнахьа Казахстана Кустанайски областе. Гонахьа дукха сурташ дехкаш нах хилча, цар фу леладу ха, царгара говзал хьаIомае гIерт саг. Хетаргахьа, иштта хиннад из цун вахаре а. Цар дезал Буро кIалхара ба. Юртарча маьждига а почта юкъе нийсденнад цар вахар а кхувш бахкар а. Iалама хоза моттиг я из, кIалха гIолла Iододаш Шолж долаш. Наьсари Шолжи яха ши хий вIашагIкхеташ хиларца белгала я из атагIе. Гаьна йоацаш, юрта гIолла чакхбоалача наькъа йисте, яр кхозза вIаштIаръяь школа. Ший дешара шераш цига дIадихьад Iашата. Духхьал сурт дилла харах кхоачам баь Iе ловш хиннаяц из, цудухьа суртанчий дешар деша лоархI Даурбековас.  Башир шийл воккхагIа вале а, укхаза цул хьалхайоал йоI. Краснодарерча исбахьален училище чакхйоаккх цо 1984-ча шера. ХIаьта Башира кхы а пхи шу даьлча мара яккхац из. Бакъда шоай кхолламашка диллача-м, цаI хьалха-тIехьа ца воалаш, шаккхе а беркате къахьегаш хьабоагIа уж. Цун сурташ тайп-тайпарча хьажарашка гойташ хиннад 1992-ча шера денз. ХIаьта къаьстта сона дезаделар уж, 1995-ча шера Илдарха-ГIалий тIарча музее хьокха оттадаьча хана. Царга дикка хьажа а хьежа, «Наьсарен оаз» яхача газета тIа аз яздаьдар: «Духхьашха гу сона Даурбекова Iашата сурташ. Царна кIалха йиIий кулг ца хилча а, уж кхеллар кхалсаг йолга хов. Кхалсага мара ца хулача беса да цар тамагIа, уйлай кIаьдал, дуненах дог лазар, азаллех йола сагото. Вайна дика довза хIамаш да цо вайга теркалдайтараш.  Бакъда вахарера цар моттиг, уж шоайла хотташ дола бувзама тай зийча, цар бакъдар кхайкаду е уж романтизма кIийлен тIа кхелла да ца ховш шеквоал.

«Нани хьежаш ягIа» яхаш да Iашата суртех цаI. Лакхача уйчен тIара дIахьежаш ягIа йоккха саг.  Дезалхочунга хьежача сага дог мо, маьлхара да сурт. Бесай мотт ба из. Адамашца цар бувца мотт. БIоагIах букъ теха ягIа къоано, Iо ца харцаш латтача сатувсамах букъ теха ягIаш мо. АтагIа гIолла бухь билла дода доточа хин тоатолг. Гола тох цо, дIахьовз.  Иштта гола тохаргья йоккхача сага уйлаша, из хьежа саг цIавеча. Гучабаьннача бетто сатувсилге ют, из цIавоагIаргхиларах тешаю. ГIалгIай багахбувцам тIа зIамсага куце лоархIаш ба бутт. Цудухьа гаьннара цIенгахьа хьагIертача виIий хьисапе юкъебоалабаьб из укхаза.

Цкъаза хотта йиш йоаца хIамаш а вIаший дувзаденна хул Даурбековай сурташка. Уж шоайла къоастадича, доха тоам ба басарий дуне: айламе, азалле.  Иштта из хетадалар а суртий низ хилара болх ба. Уж кхеллача сагаяр йоккха поалхам хилар да.

Дукха ба арахьа лелача къонгашка хьежаш багIа ноаной. ЦаIаш тIемашта, вожаш дезарашта арабаьнна лел. КхоалагIбараш халбатено, низо, Iоткъамо бихьаб.  Царга массарга хьежача ноаной юкъара сурт да Iашата диллар».

 

Кхы а дар цу гойтаме Даурбековас даьхка сурташ. Царех дар «Базоркин Мочкъий портрет», «ГIалгIай саг йоалаяр», «1азап лоаттадераш», «44-ча шера Iуйре». Укхаза гучадоал вайна, цо тайп-тайпарча жанрашка къахьегилга. Цо кхеллад портрет, пейзаж,  вахара бакъдар дувцаш дола истореца хоттаденна балхаш. Царех цхьадараш къоаламца кхелла да, вожаш даьтта техача басарашца, кхоалагIдараш хица коачдеча басарашца, иштта кхы дIахо а. Портрет яхача жанрах из дика лоархIайича санна хет сона. Мочкъас ший хана даьхача сурташ тIара (фотокарточкаш) го йиш яц Даурбековас вайна гойташ дола куцаш. Масала, цун суртага хьежача мара хайнадац сона Байсхара Мочкъа сийрда бIаргаш долаш волга. Хетаргахьа, из сурт ше диллале, цо хаьтта хургда, техка хургда мишта сибат долаш хиннав бокъонца вола халкъа турпал. Тахан а болаш ма бий цун цIен тIара  хьабаьнна нах. ШозлагIа-дале, чокхе бос, фотокарточка тIа санна Iаьржа боацаш, сийрда-морача беса лесташ ба. Цо а йовзийт сага оамал. Вай даьша оалаш ма хиллара, барзкъо дукха дувц сага эзделах, гIулакхах, кхыча оамалех. Паччахьа денна  совгIат а да цун наькх тIа уллаш. Дуккхача суртанчаша дийхкача портреташта юкъе белгала да Iашата диллар, цаховш нийсденна а, совлен хIама шийца цахиларах. Шедар тоадаь, шаьрдаь, къоагадаь да.

Вай къаман вахаре Iаьржа, сагота оагIув хинна дIаэттай 1944-ча шера февраль бетта 23-ча ден Iуйре.  Из фу Iуйре хиннай дувца ца дезаш, дика хов зIамгачоа а воккхачоа а. Къамо селлара лайна бала, хало, Iазап ца зувш, ший кхолламга гIолла хьа ца хьокхаш, Iе йиш яц кIеззига а ший мохк безаш вола суртанча. ХIанзчул тIехьагIа хьалкхувчар а теркал ца еш ютаргьяц из моттиг. Даурбековас «44-ча шера Iуйре» яхача ший сурта тIа дукхагIа хьахьекхад гIалгIай кхалсага эггара чIоагIагIа Iоткъам беш хинна хIама. Ялх бери ши кхалсаги араяккха чубаьхкаб кач автоматаш ухкаш бола салтий. Хьанца нийсхо яккха боахк?! Цхьа бер геттара зIамига да, нанна мархIадоалл из. Укхаза сона дагадох сай нанас дийца хIама. Иштта нанна мархIавоаллаш Мухтар яхаш массехк бутт баьнна кIаьнк вар шоай оалар цо. ЦIермашена тIарча шелалах кхоачача Iокхачале венна из, ара латтача лай гувна юкъе дIа а велла, дIаходаха дийзар тха. Наьна дог цу хана ца даттIар тамаш я. Са даь-нанас ший ворхI берах (кагий хиннад уж)  вай цIадоагIаш цхьа йоI мара йоалаяьяц. Дийна мел йолча хана, ше цхьаь йисача, царех елхаш из яьхача санна хет сона. Тха гаргарча цхьан кхалсага дийцар сона:  «Мехкадаьнначул тIехьагIа дуккха ха яьлча, цIагIа гIийло велхача сага оаз хеза, из фуд хьажа чуяхача, болх бешше, елхаш узам ухийташ йоаллар хьа даь-нана. Цу хана къоаналгахьа леста яр из.

- ХIана елх хьо, хьо денал долаш саг ма йий, - аьнна, со шийна тIаяхача, цу сахьате сецар йоккха саг.

- ЗIамига долаш дайна сай бераш а цхьацца хIамаш а хьадагадийха елхар со, - аьлар цо, хIама лочкъа ца деш». Из, сона хеташ, лочкъаде а дезац, йоккха сагото хиннай къаманна тIаэтта хиннар. Цкъаза, школе 8-ча классе гIалгIай Сибре бигар дувцаш дола йоазув дешаш, цхьабола кIаьнкаш, йиIигаш белаш багIаш хул. Цу тайпара бераш вайна юкъе кхувш доагIаш хиларо чIоагIа гIайгIа яйт сога. Царна яйнац моцал, шелал, ханал хьалха даьх-наьнах къастар, лазараш… ЦIаккха ма гулда царна из! Бакъда бархIлагIча классе деша баггIал шоаш боккха хилча (14-15шу даьнна ма бий уж), дувцаш дола хIама ца кхетадилла Iовдала хила мегаргбац. Къахетаме хила веза саг, зIамига волча хана денз. Дувцаш дола вай мехках дахарца дувзаденна сурташ кхоллаш йоаллаш, Iашата дег тIа таьзет лаьттад аьнна хет сона. Цун да-нана, даь-вежарий, даь-йижарий, ноанахой, лоалахой, из хьаяьннача цIенца  дика-во декъаш хинна юртахой ба шоай мел долча рузкъах, боахамех хоадабаь, мича буг ца ховш, дIабугараш. Сурта тIа гучох, хIанз а метташ хьалдаха кхийнадац цар, сов Iуйрийна гIовттабаь. Ага чура хьалъийца бер мархIадоалла кхалсаг, ше фу дергда ца ховш, уйлах еха латт. Цхьа салте гIийла бIарахьеж, эггара хьалха шоай мел йола хIамаш гулъяь баьнна, дIайха барзкъа тIадийха, цIенъюкъе латтача кIаьнкех цхьаннена. Ший а бераш, дезал болаш хинна хургва из, цу хана уж дагабеха хила а тарлу, вIалла адамал ший дегIаца долаш хиннавале. Цу  суртах кхы а дукха дувца йиш яр, бIарччача къаман кхел, «Iаьржа кхаьра» да цо гойтар. Боккхача наха каст-каста оалаш хоз сона: «Бетта тIеххьарча кхаьрача дийнахьа, делкъал тIехьагIа мара наькъа аравала мегаргвац, доккха, лоархIама гIулакх дIадоладе мегаргдац, хьакима тIаваха мегаргвац». Хетаргахьа, вай арадаьха ди дагалаьца оалаш да из дукхагIа, хIана аьлча из бетта тIеххьара кхаьра хиннад, хулаш дола хIама делкъа ха хилале дIадоладеннад. Лоравала мегаргволаш, ди да кхаьра ди, кхы вIалла ца хилча а,  вай Сибре дигар бахьан долаш а. Из сурт цо диллад 1994-ча шера. Из моттиг а цаховш нийсъеннаяц, къаманна Iазап тIаоттадаь 50  (ах бIаь) шу дизара хетадаьд цо из.

Дуккхача хана денз, берашца болх беш, уж сурташ дехка Iомадеш, хьаенай Халита Iашат. Цо болх баьб ший воша Башир, халкъа суртанча Имагожев Хож-Ахьмад къахьегаш болча искусствай школе. Вай республика хьаяьчул тIехьагIа, Шолжа-ГIалий тIара Наьсаре хьалденача «СелаIад» яхача берий журнала художественни редактор я Iашат, цул совгIа бераша язъяь байташ, дувцараш, кицаш, кроссвордаш, ховли-довзалеш хоздеш сурташ дехк цо. Со балха волча Сурхо тIарча ийс шера дешача школе литературни кружок яр. Бераша даь йоазонаш, тоа а деш, журнала редакце дIакхухьийтар оаха. Кепа теха уж арадаьлча, берашта боккха кхаъ хулар, шоай турпалаш дийнбеш, даьхка сурташ бIаргадайча. Тамашийна хоза кхолл Даурбековас берий сурташ. Из а атта болх бац. Масала, эггара хьалха йоазув Iодеша деза, цу гIулакха гIалгIай мотт ха беза.  Iашата, сага новкъостал доацаш, ше деш наьна меттала. Чулоацам дикка кхетабаьчул тIехьагIа, цу йоазонцара керттера моттиг хьа а лаьца, басарашца хьадийнъе еза. Мичча беса сурт диллача, берашта дезалургдац, бIаргагушшехь цар бIаргашка гIозален цIераш лоталургйолаш хила деза сурт. Иштта ший сурташ кхолла ховш я йоI.

 

Къаьстта а чIоагIа къахьега деза журнала мужалт (обложка) кхоллаш, эггара хьалха бIарг тIаотташ йола моттиг я из. Хьалхарча оагIон тIа латташ дола сурт деза ца лойя, хоза ца хете; бераша, хьа ца эцаш, дIататта тарлу из. Шера шийтта номер я араяла езараш, царех хIаране ший юхь, цаI вокхох тара доацаш куц хила деза. Iан замалахьа араювлачар тIа ГIордада, Лаьлиг, корсам, лайх хьаяь мунда хила еза; бIаьсти яьлча хувцалу сурташ, тIаккха журнала тIа сийнлуш латта хьунаш, баьш, зизаш, Коталон цIай, ноаной цIай хул; аьхки безача сомаша чусоттаяь латта гаьний ткъовронаш, хи тIа лувча бераш, тайп-тайпара ловзараш гу цар тIара; гурахьа журнала беттагаргаш тIара хьахьеж зизаш мархIадоахкаш, школе долха бераш, чуэцаш латт ялаташ,  холаш даь дIаоттаяь йол, кхизг дизза хьун сомаш гулбаь йоагIа зIий. ХIаьта «СелаIада» художественни редактор йола Iашат декхарийла я деррига журнал хозача сурташца, гIалат доацаш, нийса кийчдаь хиларга хьажа. 

2018-ча шера дар из. Айса хьехача бераша мел язъяь хIама  (байташ, дувцараш, фаьлгаш, анекдоташ) вIашагI а теха, къаьстта книжка арадаккха лаьрхIар аз, «Сурхо тIара бераш» аьнна цIи а тилла. Деррига даь даьнначул тIехьагIа, беттагарга тIа оттаде сурт дезаш хилар. Цхьа моллагIдар пайдана дацар цига. Берий теркам тIаозаш хила дезар. Цу тайпара сурт корадир сона Даурбековай балхашта юкъера. Тха дешархочун дувцара чулоацамга хьежжа дилла дар из. Мужалта тIа из оттаде бокъо ехаш, телефон техар аз цунга. Цо пурам а денна, из тIа а долаш, арадаьлар тха книжка. Духхьал Сурхо тIарча берашка кхаьча ца Iеш, кхыча юрташкарча дешархошка а кхаьчар бувцаш бола берий йоазоний гуллам. Вешта аьлча, Iашат накъайоал массаболча наха. Цунна тешал деш, цхьаькха цхьа моттиг а ювцаргья аз. Цкъа газет дешаш вагIаш, аз зийра цхьа йоазув, цо яхачох, почте гIолла Ростовера хьаязде йиш йолаш дар «Доагамца дахчан тIа сурташ дехка Iомавеш дола книжка», «ТIоарсках доккха сурташ де Iомавеш дола книжка». Уж шаккхе хьадайтар дехаш, каьхат яздир аз, дукха ха ялале хьа а кхаьчар уж сога. ЦIагIа даьдачул тIехьагIа, доагамца сурташ дехка Iомавер аз Мочкъий-Юртарча берашта дахьийтар, царна лаьрхIа книжкаш гулдеш бола болам хьал а лоацаш. Даггара уйла йича, шоллагIчох пайда эцаргбола, из накъадаргдола  саг дагавоха хьежача,   Iашат дагайийхар сона. Из книжка аз цунна совгIата делар. Цу книжка тIара цхьа сурт а дилла, сона совгIат цо а дир. Из сурт аз, боча хеташ, сай цIагIа лоаттадеш да.

Даурбекова Iашат дика болхло йолга гойташ да, «СелаIад» журнала 30 шу дузаш, цунна мехка дас ший цIерагIа сийлен        грамота енна хилар. Из цунна ялар дехаш, журнала керттерча редактора Iашатах яздаьдар: «Даурбеков Халита Iашат, «СелаIад» яхача берий журнала художественни редактор йолаш, къахьегаш хьайоагIа 2002-ча шера февраль бетта 28-ча дийнахьа денз. Из я сурташ дехкача наьха Россе союза доакъашхо, гIалгIай художникий цIерагIа цо дакъа лоац дуккхача хьажарашка, уж вай республике хинна ца Iеш, цул арахьа а хул.  Даурбекова I. 2004 шера еннай «ГIалгIайчен халкъа суртанча» яха лакхара цIи, иштта цунна деннача совгIаташта юкъе я паччахьалкхен грамоташ, бе-беча хьокхамашка денна дипломаш. Ший болх дика беш, гIалат ца доаккхийташ хьайоагIаш хиларца белгала я из. Керттерча балхал совгIа, Даурбековас йоккхача говзалца, лакхача исбахьаленца кхоллама болх а бу, йоазоний чулоацамга хьежжа сурташ дехкаш…»

Аз берий журнала редакце  Iашатаца болх бу, кIезигагIа дале а, итт шу хургда. Лакхе мел йийцача белгалонел совгIа, Даурбекова чIоагIа сабар долаш, кура-сонта йоацаш, моллагIча сагаца бувца мотт ховш, наха тIера саг я. Из редакце йолча денах, дуккхача болхлошта дикахетар хул. Цунна цхьа ловца баккха ловра сона: «Ше дехкаш дола сурташ санна, хоза, самукъне, паргIата хилда цун деррига вахар».

 

Арчаков С.

Источник : http://serdalo.ru